thema’s: onderzoek
Locatie: Gemeente Leeuwarden
In opdracht van: ATELIER STADSBOUWMEESTER LEEUWARDEN
periode: 2025
Link naar VOLLEDIG ONDERZOEK
Aanleiding/Opgave
Het Atelier Stadsbouwmeester #5 is gericht op het thema ‘de Volhoudbare Gemeente’. Ontwerp- en onderzoeksbureau PeetersenDaan is gevraagd hier invulling aan te geven. Dit overzicht geeft duiding van onze insteek en planning van dit atelier. Wij beschouwen dit project als de ontwikkeling van een zoektocht. Een zoektocht waarin we met een multidisciplinair team van experts – zoals Fries Planbureau Fryslan, ecologen van Van Hall Larenstein, Wetterskip en de Kinderburgemeester – op zoek gingen naar de meest volhoudbare (veerkrachtige en toekomstbestendige) plek van Leeuwarden. De zoektocht combineert veldonderzoek, interviews, participatie en meetmethoden om inzicht te krijgen in welke plekken het best bijdragen aan een leefbare toekomst.
Werkwijze
We identificeerden het meest toekomstbestendige deel van de gemeente. Dit is in zichzelf een onmogelijke opgave, die ook veel stof en weerstand heeft doen opwaaien. Het gaat immers over waarden. Wat vinden we belangrijk? En hoe definiëren we daarin duurzaamheid? En welke waarde geven we aan bijvoorbeeld tijdelijkheid? Deze discussie juichen we toe en willen we met deze zoektocht verrijken. Hiermee creëren we parallel bewustzijn bij zowel experts als bewoners over toekomstbestendigheid en duurzaamheid in de stedelijke omgeving. En als laatste: deze instrumentariumset kan ervoor zorgen dat andere gebieden een vergelijkbare zoektocht kunnen uitvoeren en de lange termijn weer zichtbaar wordt.
Vitruvius en het stadmaken
Vitruvius, de beroemde Romeinse architect, had zo zijn eigen methoden om de perfecte locatie voor een stad te bepalen. Geen ingewikkelde landmetingen of filosofische overwegingen: nee, gewoon een geit. De procedure was eenvoudig: hij liet een geit los op een stuk land en hield haar eetpatroon nauwlettend in de gaten. At de geit vrolijk van het gras zonder rare maagklachten? Prima locatie! Kreeg het beest spontaan buikpijn en keek het hem verwijtend aan? Dan maar ergens anders. Zo kwam het dat sommige Romeinse steden ontstonden op plekken waar geiten zich op hun gemak voelden, en hopelijk de inwoners ook. En wie weet, misschien had die geit wel een verborgen talent voor stadsplanning.
Maps of hell
We werken dagelijks met data, en die kaarten worden ook wel eens de “Map of hell” genoemd. Maar dit onderzoek naar een locatie is voor ons in projecten essentieel. Dus we brachten in kaart wat er in Leeuwarden speelt. Al die data die ons dagelijks zorgen baart, van bodemdaling tot de waterdiepte bij een dijkdoorbraak. Van biodiversiteit tot lichtvervuiling. En we draaiden het perspectief om: als we nou op zoek gaan naar de meest volhoudbare plek? Waar is het in Leeuwarden dan goed verblijven? Waar wil je zijn?
Neutrale data?
Bij de waardering zijn alle kaartlagen tijdelijk gelijkwaardig benaderd. Door alle lagen op elkaar te
leggen komen een aantal locaties binnen de gemeente uit die een hoge waarding score. Maar
hoe wegen we dit dan? Het denken vanuit veerkracht vinden we een interessante denkrichting.
Een plek die meebeweegt en schokken kan opvangen. Wat wij doen in projecten is denken vanuit
de belangen van de planeet als geheel: inclusief menselijk leven, niet-menselijk leven. Waardering
voor die verschillende perspectieven maakte dat we besloten alle data ‘neutraal’ en als even
belangrijk in beeld hebben gebracht. Als je al die lagen over elkaar legt, krijg je een “objectief”
beeld van waar het goed wonen is in Leeuwarden. Maar hoe dan verder?
15 minuten stad
Denkend over de instrumenten die ons vak met zich meebrengt hebben we een eerste
selectie gemaakt vanuit het idee van de 15 minuten stad. Omdat we – om volhoudbaar te zijn –
onze klimaatimpact moeten beperken. Die fiets pakken helpt dan enorm. En als iedereen dat
doet: moet je zien hoeveel ruimte de stad dan biedt voor groen, wonen en ontmoeting, ofwel
meer ruimte voor gezondheid en levenskwaliteit. En daarmee, hebben de mensen die nu geen
auto kunnen betalen, meer kansen. Kortom, duurzame mobiliteit maakt Leeuwarden flexibeler en
adaptiever.
“Het kiezen tussen de laatste twee gegadigden (Mantgum en Oud Oost) viel ons zwaar. En langzaam begonnen we te geloven dat ze beide moesten ‘winnen’. Of was het niet winnen dan? Het project ging toch over ons gesprek? Dat Oud Oost juist zo interessant is omdat het juist met zo weinig is ontworpen. Dat mensen zich er met minder redden. Ze elkaar door de opzet kennen en een oogje in het zeil houden? En hoe te kijken naar Mantgum? Ja de cultuurhistorie is rijk. Prachtige panden en verhalen. Maar ook die hadden niet kunnen ontstaan zonder de welvaart van de stinkende industriele stad op afstand. En staan daar nou net niet allemaal twee auto’s op de eigen oprit?Was dat nou duurzaam? We rekenden uit: als alle inwoners van Leeuwarden dezelfde woonkwaliteit geven als Mantgum, dan hebben we 2,5x Leeuwarden nodig. Het lijkt een individuele droom, maar is het niet een collectieve nachtmerrie?Was dat het signaal wat we met #5 wilden afgeven? We kwamen er niet uit…. “
…Tot we in gesprek kwamen met de kinderburgemeester van Leeuwarden… met een lollie in haar mond liepen we digitaal door de straatjes van Mantgum en van Oud – Oost. Wat valt haar op? Waar valt ze voor? Waar krijgt zij energie van? Die jeugdige energie van zaken oppakken, mooier maken, dingen doen? Dan gaat het over het groen. De bomen, de ruimte om te spelen. Zoeken we die ruimte niet allemaal?
De keuze voor de meest volhoudbare plek viel op Mantgum. Daarmee is de discussie wat ons betreft niet ten einde. We hopen dat die hiermee juist is aangewakkerd.
In een aantal interventies gingen we de dialoog aan met de locatie. Jan Kleefstra schreef voor Mantgum het gedicht “Volhoudbaarheid”, Marsja van der Ven maakte “Vitruvius” , een robot die ons alles vertelt over de stand van het water, we spraken met de oudste bewoner van Mantgum, en Buro Appelmoes maakte een zitelement: een kleiblok met Mantgummer klei. Deze bijdragen waren onderdeel van de bijeenkomst in het Bouwurk, in het kader van Arcadia, juli 2025.
Volledig onderzoek