thema’s: herbestemming, toekomstperspectief, visie, landschap
Locatie: SCHIERMONNIKOOG
In opdracht van: GEMEENTE SCHIERMONNIKOOG
IN SAMENWERKING MET: GEMEENTE SCHIERMONNIKOOG, TIM WILLEMS-KRUISE, SPECHT
periode: 2025-2026
Visualisatie ontwikkelperspectief , Beeld: Specht & PeetersenDaan
Ontwikkelperspectief voor een landschappelijke dorpsrand
Het Maritiem Kwartier ligt op de overgang tussen dorp en duin, rond de Zuidertoren, de Redschuur, het dorpshuis en de locatie van de voormalige energiecentrale. Een plek waar erfgoed, landschap en gemeenschapsleven samenkomen, maar waar samenhang en ruimtelijke kwaliteit lange tijd ontbraken.
In opdracht van de gemeente Schiermonnikoog ontwikkelden Specht en PeetersenDaan een ontwikkelperspectief dat richting geeft aan de toekomstige inrichting en het gebruik van dit gebied. Geen vastomlijnd masterplan, maar een flexibele koers die ruimte biedt aan gefaseerde ontwikkeling door verschillende partijen, met behoud en versterking van de unieke eilandkwaliteiten.
Bestaande doorsnede
Centraal staat het idee van een vloeiend landschap: het duinlandschap loopt als vanzelf door tot aan de dorpsrand en verbindt losse gebouwen tot één samenhangend geheel. Historische structuren, zichtlijnen en hoogteverschillen vormen daarbij het uitgangspunt. De Zuidertoren blijft het iconische baken, terwijl nieuwe functies – zoals het Maritiem Museum, een versterkt dorpshuis en woningbouw voor eilanders – zorgvuldig worden ingepast in het landschap.
Landschappelijke kwalititeiten
Het ontwikkelperspectief combineert landschappelijke, stedenbouwkundige en programmatische principes. Erfgoed is hierin vertrekpunt. Ontmoeting, bewegen en verblijf krijgen een vanzelfsprekende plek in de openbare ruimte. Tegelijk vraagt de kwetsbare ecologie van de grijze duinen om een zorgvuldige, terughoudende benadering.
Kernwaarden
Kernwaarden
Het resultaat is een helder en inspirerend kader voor toekomstige plannen: een Maritiem Kwartier dat past bij Schiermonnikoog, waar landschap en bebouwing elkaar versterken en waar eilanders en bezoekers zich welkom voelen.
Uitwerking
Het duinlandschap zal bij toekomstige ontwikkelingen voelen alsof het – door de natuurlijke windverstuiving – doorloopt tot aan de Noorderstreek. Alsof het een volwassen duin is geworden met beplanting. Het reliëf en de openheid van het landschap sluiten dan vanzelf aan op de bebouwing, die als het ware door de duinen wordt “omspoeld”. Zo ontstaat een natuurlijke, beleefbare overgang tussen dorp en landschap en wordt het karakter van de dorpsrand versterkt. Het vloeiende karakter zorgt voor samenhang tussen de gebouwen en draagt zo bij aan de kwaliteit van het geheel. De inrichting laat zowel het contrast als de verbinding zien tussen het bebouwde dorp en de open duinen. Daarom is het belangrijk om zorgvuldig om te gaan met elementen die deze vloeiende overgang kunnen verstoren.
Ontwikkelprincipes
Ontwikkelprincipes
Om het ontwikkelperspectief stap voor stap uit te voeren en de ambities te realiseren, zijn ontwikkelprincipes opgesteld. Deze principes zijn concreet en geven initiatiefnemers duidelijke handvatten voor toekomstige ontwikkelingen. De gemeente gebruikt de principes om te beoordelen of ontwikkelingen gewenst zijn.
De principes zijn verdeeld in drie thema’s: Programma: passende functies en activiteiten, Landschap: behoud en versterking van openheid, reliëf, zichtlijnen en ecologische waarden , Stedenbouw: schaal, plaatsing en vorm van bebouwing . De principes en thema’s geven handvatten om keuzes te maken die de ruimtelijke kwaliteit, beleving en identiteit van het Maritiem Kwartier behouden en versterken. In alle gevallen is de context leidend: nieuwe ontwikkelingen moeten passen bij de plek.
Van oudsher is het kenmerkend voor Waddeneilanden dat bouwmateriaal niet altijd makkelijk beschikbaar was. Schiermonnikoog vormt daarop geen uitzondering. Alles wat op het strand aanspoelde, was van grote waarde voor de eilanders. Daarom gingen zij zorgvuldig om met materialen. Deze schaarste heeft het bouwen op het eiland sterk beïnvloed en hoort bij de identiteit van Schiermonnikoog. In dit gebied krijgt het principe van jutten opnieuw betekenis. Waar hergebruik vroeger vooral uit noodzaak gebeurde, is het nu een bewuste keuze voor duurzaamheid en circulariteit. Het zorgvuldig omgaan met bestaande materialen past daarbinnen.
Ecologie
Het natuurlijke duinlandschap vormt de basis van het ruimtelijk ontwerp en onderstreept het eilandkarakter. Overgangen tussen hoog en laag en tussen landschap en dorp worden benut om ruimtelijke gelaagdheid en ecologische diversiteit te versterken.
Het gebied hoort geomorfologisch bij de grijze duinen. Onder de grijze duinen vallen verschillende habitatstypen. Dit zijn soortenrijke en min of meer droge graslanden in het duingebied die grenzen aan kustzones. Kenmerken zijn laagblijvende grassen, kruiden, mossen en korstmossen, soms vermengd met kruidenrijke graslanden, waar de dwergstruik duinroos (Rosa pimpinellifolia) domineert. Voor het behoud van de grijze duinen zijn lichte verstuiving, neerslagdynamiek en begrazing belangrijk. Open zandplekken horen daarbij, omdat ze een rol spelen voor verschillende planten en dieren. Ook de aangrenzende Natura 2000-gebieden hebben vergelijkbare kenmerken. Daardoor kan dit gebied ecologisch een belangrijke rol spelen in het grotere geheel. En daarvoor is actieve begrazing vaak essentieel. Voor een definitief begrazingsplan is aanvullend onderzoek nodig. De open structuur van het grijze duinlandschap draagt bovendien bij aan het maritieme karakter van het gebied en moet daarom behouden blijven.
Bestaande bomen met ecologische, landschappelijke of cultuurhistorische waarde worden zoveel als mogelijk integraal opgenomen in het ontwerp. De bestaande bomen, zoals de eiken aan de noordzijde van de Oude Centrale, en de iepen tussen dorpshuis en Oude Centrale, zijn bepalend voor de sfeer en structuur. Ze geven het gebied schaal en schaduw. Deze bomen worden gekoesterd. Door verder te bouwen op bestaande bomen ontstaat een robuuster ecosysteem, met meer nestgelegenheid, biodiversiteit en klimaatadaptieve kwaliteiten. Bij het doortrekken van het duinlandschap sluit nieuwe aanplant aan op bestaande soorten en structuren, zodat een samenhangend en toekomstbestendig vegetatiebeeld ontstaat.
Bestaand reliëf benutten als amfitheater
Het duinlandschap in het gebied heeft duidelijke hoogteverschillen. Deze reliëfverschillen bepalen de uitstraling en zijn een kwaliteit die benut kan worden. Ten noordoosten van de Zuidertoren ligt een komvormige laagte. Deze natuurlijke vorm is geschikt om in te richten als een klein amfitheater. Daarmee ontstaat een bijzondere landschappelijke plek én een culturele toevoeging aan de beleving van het gebied tegen de achtergrond van de rijksmonumentale Zuidertoren. Bij de inrichting is het belangrijk om de natuurlijke uitstraling te behouden. Daarom wordt gewerkt met duurzame, natuurlijke materialen die passen bij het duinlandschap.
Vervolgstappen
Om het ontwikkelperspectief voor het Maritiem Kwartier uit te voeren, is een aantal concrete vervolgstappen nodig. Deze stappen zorgen ervoor dat de ontwikkeling van het gebied samenhangend, spoedig, soepel, zorgvuldig en toekomstbestendig gebeurt. De kaders vormen de basisconditie voor goed op elkaar afgestemde initiatieven in het Maritiem Kwartier. Om alle ambities op een verdergaand niveau te realiseren, is ook een laagdrempelige, lokale vorm van regie op de kwaliteit van gebouwen, buitenruimte en openbare voorzieningen nodig, waar initiatiefnemers in een vroeg stadium met vragen en/of schetsen terecht kunnen en waar wordt meegedacht.